Διαταραγμένοι οικογενειακοί δεσμοί, αιμομιξία, πατροκτονία, φαρμακεία, μανία, εξορία… είναι δεινά που κατατρύχουν τους ήρωες του Σοφοκλή και σφραγίζουν την τραγική τους μοίρα, καθιστώντας τους «άλλους». Η ετερότητά τους εγγράφεται στα σώματά τους, τα οποία εμφανίζονται ως πάσχοντα.
Το άρθρο γράφει ο Βάιος Καμινιώτης, Δρ. λαογραφίας, θεατρολόγος
Εμείς και οι άλλοι
ήτοι ήρωες και βάρβαροι
Η έννοια του «άλλου» για την αρχαία Αθήνα, αλλά και για ολόκληρο τον ελληνισμό, αποτυπώνεται στη λέξη βάρβαρος, η οποία σήμαινε αρχικά τον ξένο προς τα ελληνικά ήθη και την ελληνική γλώσσα δίχως μειωτικό χρώμα. Μετά τα Μηδικά, όμως, η λέξη βάρβαρος δήλωνε τον ξένο, τον αγροίκο, τον αμαθή, τον κτηνώδη και κατ’ επέκταση τον απολίτιστο. Έτσι, το ρήμα βαρβαρίζω δεν σήμαινε πλέον μόνο φέρομαι ή μιλώ ως βάρβαρος, αλλά και παίρνω το μέρος των βαρβάρων, ιδίως των Περσών, δηλαδή μηδίζω. Η αρχική σημασία του αλλόγλωσσου συνεχίζει να παραμένει, πλέον όχι μόνον ως απλή διαφορά στον τρόπο ομιλίας, αλλά και ως κριτήριο κατωτερότητας.
Στην Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ., ο διαχωρισμός «εμείς» και «άλλοι» δεν περιορίζεται στους εθνικούς ή γλωσσικούς όρους. Υπήρχαν και άλλες διακρίσεις που αφορούσαν την πόλη-κράτος, την κοινωνική τάξη και το φύλο. Ο Περικλής αντιπαραθέτει την αθηναϊκή δημοκρατία στον σπαρτιατικό κλειστοφοβικό τρόπο ζωής, ενώ σημαντικές κοινωνικές διαφορές υφίστανται εντός της ίδιας της πόλης: μέτοικοι, δούλοι και γυναίκες θεωρούνταν κατώτεροι έναντι των ελεύθερων πολιτών που είχαν πολιτικά δικαιώματα.
Σχετικά με την πολιτισμική ταυτότητα των Ελλήνων, ο Ηρόδοτος είναι διαφωτιστικός: «[…] αύτις δε το Ελληνικόν, εόν όμαιμόν τε και ομόγλωσσον, και θεών ιδρύματά τε κοινά και θυσίαι ήθεα τε ομότροπα, των προδότας γενέσθαι Αθηναίους ουκ αν ευ έχοι». Κι αν ο βάρβαρος πέρα από αλλόγλωσσος εκλαμβάνεται και ως επικίνδυνος, άξεστος και αγροίκος, τότε η ελληνική ταυτότητα δομείται ιδεολογικά και εξιδανικεύεται μέσα από τις μορφές των μυθικών ηρώων, οι οποίοι λειτουργούν ως φορείς των ιδανικών της πόλης.
Οι μυθικοί ήρωες του Σοφοκλή
και η ετερότητά τους
Τα πρωταγωνιστικά πρόσωπα των έργων του Σοφοκλή, οι τραγικοί ήρωές του, όπως θα λέγαμε σήμερα, προέρχονται από τη μυθική παράδοση. Στα πρόσωπα αυτά δεν συναντάμε τον τύπο του βάρβαρου αλλοδαπού ούτε του κοινωνικά κατώτερου ανθρώπου που αντιμετωπίζεται υποτιμητικά από το σύνολο των ελεύθερων πολιτών. Οι ήρωες και οι ηρωίδες του Σοφοκλή είναι επιφανή πρόσωπα, τα οποία είτε από δική τους επιλογή ή αστοχασιά είτε εξαιτίας της μοίρας ή κάποιας θεϊκής παρέμβασης, παρεκκλίνουν από τα κοινωνικά καθιερωμένα πρότυπα. Ανεξαρτήτως αν η παρέκκλισή τους είναι δικαιολογημένη ή όχι, η υπέρβαση του μέτρου και των ορίων τούς καθιστά άλλους. Η εξέλιξη της τραγικής δράσης εξαρτάται από την αλληλεπίδραση των χαρακτήρων, οι οποίοι δεν κατηγοριοποιούνται ως απολύτως καλοί ή κακοί, αλλά είναι πολυδιάστατοι και μέσα από τους αγώνες λόγου γεννούν στους θεατές αμφιθυμικά συναισθήματα και προκαλούν διαφορετικές ερμηνείες και απόψεις.
Επίσης, οι σοφόκλειοι ήρωες, απαλλαγμένοι από θεοκρατικό πνεύμα, καθίστανται ελεύθεροι και υπεύθυνοι για τις πράξεις τους και οδηγούνται μέσω των παθών τους είτε στη νίκη είτε, συχνότερα, σε μια πτώση που είναι συνάμα και λύτρωση. Ανάμεσα σε έναν συμβιβασμό και σε μια πιθανή ή βέβαιη καταστροφή, ο ήρωας επιλέγει την καταστροφή, για να μην προδώσει την ταυτότητά του που την έχει κληρονομήσει από τους προγόνους του. Σταθεροί στα ιδανικά τους αψηφούν τη γνώμη εχθρών και φίλων, διακρίνονται για την ευγένεια και το υψηλό τους ήθος, επιλέγουν τη μοναξιά και δεν διστάζουν να πορευτούν με τραγικό μεγαλείο προς τον θάνατο. Οι θεοί υπενθυμίζουν στους ανθρώπους το χρέος της αποδοχής του μέτρου και των ορίων. Οι ήρωες όμως, παρασυρμένοι από άγνοια ή πνευματική τύφλωση (άτη), τα υπερβαίνουν, χωρίς να μπορούν να ξεφύγουν από το πεπρωμένο τους. Όταν καταλήγουν άλλοι, αναστοχάζονται τα δεινά των προγόνων τους που έχουν κληρονομήσει, αυτοστοχάζονται και επαναξιολογούν τις πράξεις τους και ερμηνεύουν τα σημάδια που προσήμαιναν ότι θα κατέληγαν στην ετερότητα.
Η ετερότητα των ηρώων του Σοφοκλή είναι κατά συνθήκην. Οι αντίπαλοί τους και τα άλλα πρόσωπα των έργων δεν συγκροτούν την ιδανική ταυτότητα, αλλά υπογραμμίζουν την ηθική εσωτερική πάλη και τα διλήμματα που έχουν οι ήρωες σχετικά με το αν αξίζει να πληρώσουν το τίμημα της ετερότητας έστω και με θάνατο, ώστε να λυτρωθούν από το στίγμα του «άλλου» και να επανακτήσουν τη χαμένη τους ταυτότητα. Συμπερασματικά, η ιδεώδης ταυτότητα ενυπάρχει στους ίδιους τους ήρωες και κερδίζεται όταν οι αυτοί διαχειρίζονται επάξια την ετερότητά τους!
ολόκληρο το άρθρο δημοσιεύεται στο τεύχος 30 της περιοδικής έκδοσης Θεατρογραφίες
